درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس هفتم

نوع حکومت

در ایران باستان شیوهٔ حکومت پادشاهی بود. شاهان در ابتدای سلطنت در حضور بزرگان کشور، تاج‌گذاری می‌کردند و در کاخ بر تخت می‌نشستند. شاه قدرت مطلق داشت و همه باید از او فرمان می‌بردند. حکومت موروثی بود و معمولاً از پدر به پسر به ارث می‌رسید. البته گاهی بر سر جانشینی شاه و به دست آوردن قدرت، اختلافات شدیدی پیش می‌آمد و حتی منجر به کشته شدن افراد زیادی و جنگ و خون‌ریزی می‌شد.

شاهان ایران باستان خود را برگزیدهٔ آسمان و نمایندهٔ اهورامزدا می‌دانستند و معتقد بودند که به حکم او فرمان می‌رانند. در برخی کتیبه‌های به‌جای مانده، جمله‌هایی که این موضوع را نشان بدهد، وجود دارد.

البته این عقیده هم وجود داشت که اگر شاه از مسیر قانون و عدالت منحرف شود حمایت اهورایی از او گرفته می‌شود و بزرگان و موبدان می‌توانستند او را عزل یا برکنار کنند.
شاهان بر امور اداری، نظامی و مذهبی فرمانروایی مطلق داشتند. آنها برای ادارهٔ کشور فرمان‌هایی صادر می‌کردند. این فرمان‌ها، قانون‌هایی بودند که باید در سراسر کشور اجرا می‌شدند و هیچ کس نباید از آنها سرپیچی می‌کرد. روی فرمان‌ها و نامه‌های مهم، مُهرهای مخصوص شاه زده می‌شد.

مقام‌های حکومتی

همان‌طور که خواندید، دولت‌های ایران باستان، قلمرو وسیعی داشتند و بنابراین برای ادارهٔ امور کشور، شغل‌ها و مقام‌های مختلفی به وجود آمده بود.
زندگی شاهان هزینهٔ زیادی داشت. گاهی آنها صدها خدمه را به کار می‌گرفتند. اینکه درآمدهای کشور چگونه خرج بشود بستگی به‌نظر شاهان داشت. مخارج سنگینِ زندگی اشرافی در کاخ‌های بزرگ، از گرفتن مالیات از مردم تأمین می‌شد. اغلب شاهان نه تنها به ثروت اندوزی می‌پرداختند و به فکر آسایش مردم نبودند بلکه به آنها ظلم می‌کردند. آنها به گفته‌های پیامبران الهی توجه نمی‌کردند و مستبدانه به دنبال امیال خود بودند. البته گاهی نیز به ندرت شاهانی پیدا می‌شدند که سعی می‌کردند با عدالت رفتار کنند.

تقسیمات کشوری

به نظر می‌رسد ایرانیان از نخستین کسانی بودند که تقسیم سرزمین به بخش‌های مختلف را ابداع کردند. برای مثال، داریوش کشور را برای اداره بهتر به 23 قسمت، تقسیم کرده بود که به هر قسمت ایالت می‌گفتند. برای هر ایالت یک شهربان انتخاب می‌کردند که معمولاً از مقام‌های حکومتی یا اعضای خانواده شاه بود.
هر بخش، از مرکز فرماندهی یا پایتخت، دستور می‌گرفت و موظف بود همهٔ کارها را طبق نظر شاه انجام دهد. مردم نیز بدون آنکه حق ابراز نظر و دخالت در امور کشور را داشته باشند، هرچه شاه دستور می‌داد، اجرا می‌کردند.

پایتخت‌ها

پادشاهان، شهری را به عنوان پایتخت انتخاب می‌کردند. پایتخت‌ها معمولاً شهرهای بزرگ و پرجمعیت بودند و شاهان در آنها کاخ‌های بزرگ و بناهای عظیم می‌ساختند.

سپاه و قدرت نظامی

سرزمین ایران به دلیل موقعیت مهم جغرافیایی، همواره از شرق و غرب در معرض هجوم دشمنان بود. از سمت غرب، دولت‌های یونان و روم به قلمرو ایران دست‌اندازی می‌کردند و از سمت شرق اقوام بیابانگرد به ایران هجوم می‌آوردند. به همین دلیل حکومت‌های ایران باستان سپاه و نیروی نظامی مجهز و نیرومندی به‌وجود آورده بودند تا از مرزهای ایران دفاع کنند. سپاه از نیروی پیاده‌نظام و سواره‌نظام تشکیل می‌شد. اشکانیان (پارتیان) در تاریخ جهان به جنگاوری مشهور بودند و مهارت زیادی در سوارکاری و تیراندازی داشتند.
امروزه نیز، سرزمین ایران به دلیل منابع و ثروت‌های فراوان و متنوّعی که دارد و به دلیل آنکه مردم ایران، مسلمان و آزادی خواه هستند و زیر بار ظلم نمی‌روند، از سوی کشورهای مستکبر و زورگو، مورد تحریم و تهدید واقع می‌شود. ولی ایرانیان حق طلب، هیچ‌گاه در مقابل ستمگر، تسلیم نمی‌شوند.

ایرانیان باستان، ابتکارات زیادی در زمینهٔ تشکیل سپاه و فنون نظامی داشتند. بعضی از این ابتکارات برای اولین بار در ایران استفاده شد و بعدها سایر کشورها آنها را از ایرانی‌ها یاد گرفتند.